काठमाडौं । आजदेखि हिन्दूहरूको महान् पर्व दशैं सुरु भएको छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको दिनलाई घटस्थापना भनिन्छ, यस दिन घरघरमा जमरा राख्ने परम्परा छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार दुर्गा भगवतीलाई मनपर्ने भएकाले दशैंमा प्रायः जौको जमरा राखिन्छ। कतिपय ठाउँमा मकैको जमरा पनि प्रयोग हुने गरेको छ। निधारमा टीका र कानमा जमरा लगाउनु दशैं मनाउने संकेतका रूपमा मानिन्छ।
जमरा राख्नका लागि किस्ती वा टपरीमा मलिलो माटो फिजाएर भिजाएको जौ वा मकैको बीउ छर्ने चलन छ। जमरा अँध्यारो कोठामा राखिन्छ र दैनिक हल्का पानी छर्किन्छ। करिब ९–१० दिनमै पहेँलो र लामो जमरा उम्रिएपछि दशमीको दिन टीका–जमराको साथमा दशैं मनाइन्छ।
धार्मिक दृष्टिले जौलाई नै उपयुक्त मानिएको भए पनि आफ्नो परम्परा र उपलब्धताअनुसार मकै पनि प्रयोग गर्न सकिने जनाइएको छ।
जमरा राख्ने सही विधि (दशैंको घटस्थापनामा)
१. सामग्री
-
जौ (परम्परागत) वा मकै (वैकल्पिक) – १–२ मुट्ठी वा आवश्यक परिमाणमा
-
मलिलो फुको माटो – सफा र कीराविहीन
-
भाँडो वा किस्ती/टपरी – पितल, माटो, स्टील वा केराको पातमाथि पनि राख्न सकिन्छ
-
पानी – छर्कनका लागि
-
अँध्यारो ठाउँ – प्रकाश नपर्ने सुरक्षित कोठा वा कालो कपडाले ढाक्ने व्यवस्था
टिप: यदि बीउ छिटो उम्राउन चाहनुहुन्छ भने घटस्थापनाको अघिल्लो दिनै बीउ पानीमा भिजाएर राख्न सकिन्छ।
२. राख्ने तरिका
-
पूजा गरेर घटस्थापना दिन सुरु गर्नुहोस्।
-
तयार पारिएको भाँडो वा किस्तीमा २–३ इन्च जति माटो फिजाउनुहोस्।
-
भिजाएको जौ वा मकैको बीउ समान रूपमा छर्नुहोस्।
-
हल्का माटोले बीउ छोप्नुहोस् (धेरै गाड्नु हुँदैन)।
-
अँध्यारो कोठा वा उज्यालो नपर्ने कुनामा राख्नुहोस्।
-
प्रतिदिन स्प्रे गरी हल्का पानी छर्कनुहोस्।
-
माटो ओसिलो रहोस् तर पानी जम्न नदिनुहोस्।
-
-
४–५ दिनमा जमरा उम्रिन थाल्छ।
-
दशमीको दिनसम्म (९–१० दिनमा) सुन्दर, लामो, पहेँलो जमरा तयार हुन्छ।
३. जौ र मकैबीचको भिन्नता
-
जौ :
-
परम्परागत र धार्मिक मान्यताअनुसार उत्तम।
-
छिटो अंकुरण हुन्छ।
-
जमरा लामो र पहेँलो, आकर्षक देखिन्छ।
-
-
मकै :
-
विकल्पका रूपमा प्रयोग हुन्छ।
-
अंकुरण ढिलो हुन्छ।
-
जमरा बाक्लो र मजबुत देखिए पनि, पहेँलो कम भएर हरियो हुन सक्छ।
-
४. ध्यान दिनुपर्ने कुरा
-
बीउ पुरानो वा किरा लागेको भए नउम्रिन सक्छ – त्यसैले ताजा बीउ प्रयोग गर्नुहोस्।
-
जमरा राख्ने ठाउँ न त धेरै चिसो न त धेरै तातो – करिब २५° से. वरिपरि उपयुक्त हुन्छ।
-
पानी धेरै भए जरामा कुहिने सम्भावना हुन्छ।
-
धेरै बाक्लो वा धेरै पातलो छर्दा जमरा असमान हुन्छ।